«На Підляшші мова ближча до Шевченка…» Розмова з проф. Михайлом Лесівом

15 липня 2016 р. на 88 році життя помер професор Михайло Лесів, український мовознавець, творець люблинської славістики і україністики, видатний науковець, історик культури і церкви, автор численних праць з українського та слов’янського мовознавства, діалектології, ономастики, історії і культури мови, стилістики, українсько-польських мовних взаємин, також фольклористики. Народився 1928 р. в селі Стара Гута, що зараз у Тернопільській області. Від 1981 був деканом гуманітарного факультету Університету ім. Марії Кюрі-Склодовської. З 1983 р. – професор Люблинського католицького університету та Університету М. Кюрі-Склодовської. З 1992 р. – завідувач закладу філології Інституту слов’янської філології УМКС та завідувач кафедри слов’янських мов ЛКУ. Похований 22 липня в Ольштині.

Багато місця у своїй науковій діяльності проф. Михайло Лесів присвятив говіркам міжріччя Нарви та Бугу, підтверджуючи їхній український характер. Розділ присвячений мові жителів Підляшшя знайшовся хоча б у його книжці Українські говірки у Польщі, що була видана Українським архівом у Варшаві 1997 р. Неодноразово статті Професора друкувалися й у підляських виданнях, у тому числі в часописі «Над Бугом і Нарвою».

15 грудня 2008 р. проф. Лесів узяв участь у мовознавчій конференції «Говірки пограниччя польсько-українсько-білоруського помостом у міжкультурному діалогу», яка пройшла в Гайнівці в рамках великого проекту Союзу українців Підляшшя і Товариства спадщина Підляшшя «Бережімо нашу мовну спадщину – формування свідомості збереження української говірки на Підляшші». Метою проекту було заохотити молодь говорити «по-свойому». Саме під час завершальної цілий проект конференції вдалося порозмовляти з проф. Лесівом на тему підляських говірок.

Людмила Лабович: Пане Професоре, як виглядає історія досліджень українських говірок Підляшшя та чи зразу було відомо, що це українські говірки?

Михайло Лесів: Дослідження українських говірок Підляшшя має свою довгу, півторастолітню історію. Їх почали збирати вже в середині ХІХ ст. та й відразу поділили на говірки типу білоруського і говірки типу українського. Була проведена експедиція в так званий Южно-русскій край, тобто на українські землі, під час якої зібрано цікаві говіркові матеріали. Протягом багатьох років аж до Першої світової війни ці дослідження були нерідко роблені студентами або випускниками Петербурзького, Московського або Варшавського університету, який був тоді російським університетом. Молоді збирачі записували ті говірки і публікували російською мовою.

Часто це були місцеві хлопці, перед­усім з Південного Підляшшя (Микола Янчук, Іван Бессараба), яких мовознавці заохочували збирати руські говірки, як їх тоді звали. Ще їх називали малоруськими та навіть литовськими.

У ХІХ ст. це була етнографія і одним з елементів тої етнографії були діалекти. Пізніше прийшло міжвоєнне двадцятиліття, час Другої Речі Посполитої, та підляськими говірками почали цікавитися польські вчені. Тут треба згадати професора Владислава Курашкевича, який докладно окреслив границю між польськими і так званими малоруськими діалектами, а на півночі – між білоруськими і українськими говірками. Це був короткий час, але він приніс солідні, на високому науковому рівні дослідження підляських говірок.

Пісня Другої світової війни частина Підляшшя була виселена, автохтонне українське населення осталося лише на Північному Підляшші. Тоді дослідження підляських говірок почали проводити мовознавці разом зі студентами і з Люблина, і з Варшави.

Якщо йдеться про Варшаву, то в Інституті слов’янознавства Польської академії наук вийшов Атлас східнослов’янських говірок Білосточчини, в якому одна третина діалектів це були або українські говірки, або говірки з українськими прикметами. Натомість, якщо йдеться про Люблин, то праці проводилися головно на моїх семінарах на русистиці, але також і в інших моїх колег. Студентам, які були з цих теренів, давав таке завдання, щоб вони описали якусь частину говірок, наприклад, фонетичну систему, лексику, антропоніми тощо. Тих праць у мене назбиралося до 50-ти.

Крім цього підляськими говірками почали цікавитися мовознавці з України, наприклад, сюди приїжджала блаженної пам’яті проф. Ярослава Закревська, останнім часом приїжджає проф. Григорій Аркушин. Результатом його зацікавлень підляськими говірками є книжка Голоси з Підляшшя. Цими говірками цікавилися також західні вчені. Знаю, що мій блаженної пам’яті друг, проф. Олекса Горбач, мовознавець з Франкфурту над Майном, також тут бував і записував говіркову лексику, наприклад, церковну. Очевидно ми, які живемо тут, в Польщі, трохи помагали мовознавцям із закордону, що займалися тими говірками.

– Чому підляські говірки викликають зацікавлення мовознавців?

– Підляські говірки є дуже привабливі, і то з різних причин. По-перше, вони є на пограниччі, оскільки на Підляшші зустрічаються три мови: білоруська, польська – мазовецька та саме українська. По-друге вони є дуже архаїчними. Історики української мови, як проф. Юрій Шевельов з Америки чи згаданий уже проф. Владислав Курашкевич досліджували ці говірки і мали підтвердження своїх досліджень з історії української мови. Просто, чого не знайшли в текстах з ХVІ чи ХVІІ ст., то знаходили в архаїчних підляських говірках. І тому привабливість тих діалектів є дуже велика. Окрім цього навіть дійшли до висновку, що основа староукраїнської мови в Києві є на північноукраїнській території. Бо й Київ також знаходиться на північноукраїнській території. Я сам того досвідчив, збираючи матеріали в одному підляському селі – Жерчицях. Коли говорив українською мовою, яку вивчив у школі, то місцеві люди думали, що я з сусіднього села.

Отже, жива мова жителів Підляшшя набагато ближча до літературної мови ніж, наприклад, мова галицька. А то ж галичани так пишаються своїм українством. І тому така привабливість Підляшшя: по-перше – пограниччя, по-друге архаїчність говірок, ну і очевидно їхня близькість до української літературної мови. Дуже легко порозумітися та й легше вивчити українську літературну мову людині з Підляшшя ніж комусь, наприклад, з Лемківщини.

– Які особливості підляських говірок?

– Перша справа це дивтонги. Кажуть, що це перехідний стан від довгих голосних o, e i ѣ (ять) до українського і під наголосом. У часах Київської Русі були o, e i ѣ (ять), пізніше дифтонги, а в сучасній мові і.

Друга справа – це закінчення -лі у словах булі, ходилі, носилі тощо. Деякі кажуть, що -лі з’явилося під впливом польської або білоруської мови. Проф. Курашкевич сказав що ні – це є залишок мови Київської Русі, тобто давньоруської мови, де і пом’якшувало попередню приголосну. Навіть форми ходіті, робіті є архаїчні.

Підляські говірки є завершенням західнополіських говірок. Тому можна їх назвати західнополіськими, а оскільки вони знаходяться більше на захід – звемо їх підляськими. Це говірки, які належать до діалектів північноукраїнських.

Північноукраїнські говірки є більш архаїчні ніж волинські чи галицькі. Я навіть дійшов висновку, що вони ближчі мові Шевченка ніж галицькі. Отже, ближча до Шевченка є чиста підляська говірка ніж галицька мова.

– Однак проблемою є зараз збереження тих архаїчних говірок…

– Мовознавство розвивається і є на високому рівні, так що говірки Підляшшя є добре вивчені. Однак, дай Боже, щоб ця теорія ішла в практику. З того, що бачу тут, на Підляшші, ця мова живе. Найкращий приклад – діти, які щось роблять, збирають говірковий матеріал, пробують говорити, співають. Дай Боже, щоб вони ще вчилися цієї мови від своїх дідусів, бабць, але й – щоби ці дідусі до них тою мовою говорили і щоб вміли їх навчити.

– Дякую за розмову.

Розмовляла

Людмила ЛАБОВИЧ

«Над Бугом і Нарвою», 2016, № 4, стор. 12–13.

„Storinka dla Profesora Łesiwa” – z podlaskimi akcentami

Jak poinformowało Biuro prasowe UMCS, 12 maja 2017 r. na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie odbyła się uroczystość odsłonięcia tablicy pamiątkowej ku czci profesora Michała Łesiowa (1928-2016), której towarzyszyła też promocja książki będącej zbiorem jego studiów i artykułów „Мова, фольклор, література польсько-українського пограниччя”. Pamięć wybitnego filologa-ukrainisty uczcili też studenci – tablicą w ukrainistycznej auli nr 401, ustanowioną dzień wcześniej podczas studenckiej konferencji naukowej z okazji 25-lecia filologii ukraińskiej. W odsłonięciu obu symboli uznania i pamięci wzięła udział pani Maria Łesiów.

Twórca lubelskiej ukrainistyki, znakomity naukowiec, ceniony i lubiany wykładowca prof. Michał Łesiów urodził się pod Tarnopolem, ale miał z Podlasiem bardzo bliskie kontakty – stąd pochodziło wielu jego magistrantów i doktorantów, gwary ukraińskie w naszym regionie badał też osobiście, o czym pisał m.in. w artykule na łamach kwartalnika „Dyskusja”, wydawanego przez Wojewódzki Dom Kultury w Białymstoku. Specjalny numer „Dyskusji” z podtytułem „Ukraińcy na Podlasiu” wyszedł w 1990 r., zatem w epoce, gdy ukraińskim aktywistom przychodziło działać na zasadzie „udowodnij, żeś nie wielbłąd”, więc artykuł był swoistą afirmacją naszego „ruchu na rzecz wyzwolenia świadomości”, miał też „usprawiedliwiający” tytuł „Prawosławni Podlasianie mają prawo do ukraińskiej świadomości narodowej”. Myślę, że warto zacytować jego obszerne fragmenty: 

Świadomy ruch w kierunku poszukiwania korzeni narodowych w części Podlasia najbardziej na północ wysuniętej, na styku z żywiołem białoruskim z jednej strony i z polskim – z drugiej, rozpoczął się stosunkowo późno i to wśród młodszych, którzy uświadomili sobie, że należą do narodu ukraińskiego, bo mówią na co dzień po ukraińsku. 

W okresie międzywojennym i powojennym prawosławnych mieszkańców między Bugiem i Narwią zaliczono do narodu białoruskiego. W okresie międzywojennym był to teren działania Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi, w roku 1939 teren ten został włączony do Białoruskiej Republiki Radzieckiej, po drugiej zaś wojnie światowej w Polsce Ludowej wprowadzono w wielu miejscowościach naukę języka białoruskiego zgodnie z przypisaniem północnych Podlasian, wyznających na ogół prawosławie – do narodowości białoruskiej.  

Do języka ukraińskiego, jako przedmiotu nauczania, uczniowie nie mieli i nie mają w zasadzie dostępu w szkole. Dopiero ewentualnie na studiach humanistycznych czy filologicznych studenci z terenu Podlasia mogli mieć styczność z ukraińskim językiem w klubach UTSK, na rzadko prowadzonych lektoratach języka ukraińskiego, gdzieś pod cerkwią po nabożeństwie, rzadko – w samej cerkwi. Taki kontakt z językiem ukraińskim dawał studentom wiele do myślenia, tu się mogła zrodzić myśl o tożsamości ukraińskiej – poprzez tożsamość językową. 

Negatywny stereotyp Ukraińca był bardzo poważną przeszkodą w procesie określania siebie jako mówiącego po ukraińsku, a więc Ukraińca, nawet wtedy, gdy ten fakt był uświadamiany w głębi duszy. Odważyli się na to dopiero młodzi ludzie, urodzeni już po wojnie, wychowani w okresie postalinowskim w PRL w okresie względnych jeszcze swobód obywatelskich, ale faktycznie żywy ruch na rzecz świadomości ukraińskiej rozpoczął się na dobre w okresie ogólnego ożywienia wolnościowego w kraju przed 10 laty, kiedy to w Polsce stała się rzecz wielka – ludzie przestali się w swej masie bać, pozbyli się strachu mówienia prawdy obiektywnej i subiektywnej.

Ruch na rzecz wyzwolenia świadomości przynależności do narodu i kultury ukraińskiej na terenie Podlasia ma osnowy (podstawy) najgłębsze, jakie tylko sobie wyobrazić można, a najważniejszym elementem jest mowa ojczysta. Gwary północno-podlaskie są niewątpliwie ukraińskie i co do tego żaden uczciwy filolog czy w ogóle humanista wątpliwości nie ma i mieć nie może. 30 lat temu, podczas moich badań gwaroznawczych, w pewnej wsi w okolicach Siemiatycz rozmawiałem z miejscowymi ludźmi, używając ukraińskiego języka literackiego, bo ta forma wypowiedzi wydawała mi się najwłaściwsza dla komunikowania się i zbliżenia do ludzi. I wtedy oni myśleli, że jestem z jakiejś sąsiedniej miejscowości. Miejscowe gwary, żywa mowa ludu na tym terenie ma w sobie wszystkie najważniejsze cechy systemowe, dźwiękowe i gramatyczne, stanowiące o jej ukraińskości. Nie będę ich wymieniał w tym artykule, raczej nienaukowym. Wszystko to przedstawiają i wyjaśniają większe i mniejsze prace z zakresu dialektologii ukraińskiej czy gramatyki porównawczej języków słowiańskich. Językowa granica ukraińsko-białoruska jest wyraźna na tym terenie i znana z badań filologów już od połowy XIX wieku, a może i wcześniej. Osobiście nie wierzę w gwary przejściowe, bo każda gwara musi być jakaś, musi być jakoś określona według podstawowych cech językowych. Uważam nawet, że mówienie o „przejściowości” jakiejś mowy to chytry wybieg, kiedy się nie ma argumentów przeciwko, na przykład, ukraińskiemu charakterowi gwar podlaskich.

Pieśń ludowa i w ogóle folklor miejscowy wiąże niewątpliwie świadomość Podlasian z kulturą ukraińską, a zatem i z narodem ukraińskim. Wiemy, że na tym terenie zespoły ukraińskie cieszą się przeogromną popularnością i wzięciem. Forma kultury duchowej prawosławnych Podlasian okazuje się najbliższa ukraińskiej. 

Nie bez znaczenia jest tu również historia, pamięć historyczna, która jest coraz bardziej uświadamiana przez wielu, którzy akcentują powiązania historyczne tych ziem z Rusią Kijowską, Księstwem Halicko-Wołyńskim itp.

Przesłanki do świadomości ongiś ,,chachłackiej”, „małoruskiej”, a na obecnym etapie rozwoju terminologii narodowościowej – ukraińskiej są więc bardzo konkretne i nikt nie może traktować je lekko czy lekceważąco albo z przymrużeniem oka, nie wolno tego robić nawet działaczom społeczno-politycznym.

Gdy ktoś dojdzie do świadomości bezpośredniego związku z kulturą i narodem ukraińskim, nie może być posądzany o koniunkturalizm czy uleganie mniej lub bardziej tendencyjnym wpływom. Zaliczanie siebie do narodowości ukraińskiej w Polsce, jak dotychczas, żadnego profitu, korzyści nie dawało, a wręcz mogły z tego wyniknąć utrudnienia życiowe. Można więc sądzić, że idea ukraińskości na północnym Podlasiu między Bugiem i Narwią jest czysta i uczciwa, bo oparta na przesłankach najważniejszych dla duchowego i kulturalnego bytowania człowieka w Europie końca XX wieku. A że ruch ten wychodzi jakby od dołu, od świadomej młodzieży, mniej skażonej sensownymi i często bezsensownymi opowieściami z niedawnej przeszłości, patrzącej raczej w przyszłość, którą godnie chciałaby przeżyć, a więc ruch ten ma duże perspektywy powodzenia. Polecałbym przy tym zwolennikom i przeciwnikom tego ciekawego i pięknego procesu tolerancję wzajemną i kulturę polityczną – rzeczy godne człowieka tęskniącego do wspólnego domu europejskiego, poszukującego dla siebie swej Małej Ojczyzny, z którą przede wszystkim chciałby się utożsamić.

Obszerne omówienie ukraińskich gwar Podlasia, zarówno tej jego południowej części, która po pierwszej wojnie światowej znalazła się w granicach woj. lubelskiego, jak i północnej, włączonej do woj. białostockiego, prof. M. Łesiów opublikował w serii artykułów na łamach tygodnika „Наше слово” (Nasze Słowo), później zaś w monografii „Українські говірки у Польщі” (Gwary ukraińskie w Polsce). Interesował się też powstającą na Podlasiu literaturą ukraińskojęzyczną, zwłaszcza tworzoną w gwarze przez Stepana Sydoruka z pow. włodawskiego (był redaktorem jego zbioru wierszy „Над Бугом ” (Nad Bugiem) i przez liczną grupę młodzieży z pow. bielskiego, która pojawiła się w latach 70. i 80. 

Siłą rzeczy większość publikacji naukowych prof. Łesiowa była wydawana w języku polskim, jak chociażby „Terenowe nazwy własne Lubelszczyzny” (Lublin 1972). I oto kilka miesięcy temu wykładowczyni Zakładu Filologii Ukraińskiej UMCS dr Maria Borciuch odkryła wśród manuskryptów Profesora jeszcze jedną monografię z lat 70. Praca „Nazewnictwo terenowe Lubelszczyzny z ukraińskimi cechami fonetycznymi” ukończona została w 1975 roku, ale nie znalazła wydawcy, możliwe, że z przyczyn politycznych – był to okres partyjno-narodowej jednolitości PRL. Niepublikowane dzieło przeleżało w szafie ponad 40 lat… 

– Ce buło deś u berezni – opowiada o okolicznościach wydarzenia M. Borciuch. – Maszynopys łeżaw u szafi Łesiwych i czudom ne pojichaw u hrudni mynułoho roku z usima materiałamy i knyhamy do Lwowa. Poczatok zahołowka duże podibnyj do wydanoji u 1972 roci habilitaciji Profesora „Terenowe nazwy własne Lubelszczyzny”, to podumała, szczo ce jakyjś roboczyj wariant cijeji knyżky. A szczo ja „chomjak” i lublu zberihaty wsiaki reczi, to za dozwołom Pani Mariji Łesiw wziała maszynopys sobi na pamjat’. Wdoma pokłała papku na stoli, potim pokłała na nij jakiś swoji papery i robota tak prołeżala do 2 trawnia, koły wyriszyła zrobyty porjadok i znow wziała jiji do ruk. Ce buło na deń pered dnem narodżennia Profesora i dumaju win mene nadychnuw…

Poczała wczytuwatyś i szczoś meni ne pasuwało, ałe ne maju knyżky z 1972 roku, to ne mała z czym poriwniaty, ne buło j koho zapytaty. Perewiryła obi bibliohrafiji naukowych prać Profesora Łesiwa, peredywyłasia zahołowky statej, bo podumała, szczo może wydaw jiji u czastynach, ale niczoho takoho ne znajszła. Jak tilky skinczywsia „dowhyj wikend” pobihła u biblioteku, prynesła knyżku z 1972 roku, siła i poriwniuju – ni, ce ne te same! Ce dla mene buło jak widkryty Ameryku…

12 maja, przy okazji odsłonięcia tablicy pamiątkowej, dr Borciuch mogła ogłosić nie tylko odnalezienie pracy prof. Łesiowa, ale też zapowiedzieć, że wkrótce odbędzie się swoista wydawnicza tołoka – studenci ukrainistyki, usłyszawszy o znalezisku, zapragnęli pomóc w wydaniu monografii i przepisać maszynopis. Akcja „Сторінка для Професора Лесіва” (Strona dla Profesora Łesiowa) odbyła się 1 czerwca i licząca prawie 40 osób grupa uczestników tołoki (na zdjęciu u góry) w całości przepisała pracę poświęconą ukraińskim nazwom miejscowości w woj. lubelskim, a więc na terenie Chełmszczyzny i części Podlasia południowego. 

– Naszi czudowi studenty nabrały tekst i knyżka majże hotowa do wydannia – mówi zadowolona dr M. Borciuch, niegdysiejsza studentka prof. Łesiowa. – Teper ja 2 misiaci budu wyprawlaty pomyłky, ale ce ne maje znaczennia, bo jdet’sia pro akciju, jakoji dosi u nas ne zrobyw nichto. Ce istorycznyj moment i nadijuś, szczo wsi studenty zrozumijut’, szczo buły uczasnykamy czohoś nadzwyczajno nezwyczajnoho.

Można więc być pewnym, że kolejna książka prof. Mychajła Łesiwa, bo pod takim imieniem był on znany ukraińskiej społeczności Podlasia, wkrótce do nas dotrze – możliwe, że już przed 90. rocznicą urodzin. Bo chociaż Autora od prawie roku nie ma już wśród nas – to dzieła Jego serca i umysłu żyją nadal. 

Ł. SEMENIUK

Zdjęcia: Biuro prasowe UMCS;

M. Borciuch i Witalij Kotwićkyj

«Над Бугом і Нарвою», 2017, № 3, стор. 19–21.