Paweł Charłampowicz – muzealnik i badacz starożytności Południowej Ukrainy

Zanim nawiązaliśmy kontakt z Olgą Fotinicz, nazwisko Charłampowiczów na łamach naszego pisma pojawiało się wielokrotnie, jednak bohaterami publikacji byli Konstanty lub Stefan. Okazuje się, że znaczącą postacią był też Paweł. Więcej wiadomości o nim udało się znaleźć dopiero teraz, gdy pojawiły się poświęcone dziejom muzealnictwa w Ukrainie artykuły Anny Janenko (Анна Яненко), która wykorzystała informacje z archiwów kijowskich (Центральний державний архів вищих органів влади та управління України oraz Науковий архів Інституту археології НАН України). 

Paweł Charłampowicz urodził się 4 lutego 1884 roku i po ukończeniu Uniwersytetu Warszawskiego (wydział prawniczy) podjął w 1913 roku pracę w sferze muzealnej. W 1921 roku, a więc po zwycięstwie bolszewizmu i utworzeniu Białoruskiej SRR, przebywał w Mińsku, gdzie objął posadę sekretarza naukowego Komisji Muzealnej NKO, czyli Narkomatu Oświaty BSRR (Narkomat to Narodnyj Kommisariat – Komisariat Ludowy, czyli to samo co w państwach demokratycznych ministerstwo). W 1923 r. był organizatorem i dyrektorem Białoruskiego Muzeum Państwowego, członkiem Sekcji Historyczno-Archeologicznej i Etnograficznej Instytutu Kultury Białoruskiej NKO BSRR oraz wykładowcą Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego. 3 maja 1927 roku został mianowany zastępcą dyrektora wspomnianego muzeum, co było faktycznie degradacją, zaś 1 grudnia tegoż roku objął posadę kierownika nowo utworzonego Okręgowego Muzeum Perwomajszczyzny im. F. Dzierżyńskiego, a więc w Ukrainie. Nazwa placówki wynikała z faktu, że Perwomajsk był w latach 1923-1930 ośrodkiem okręgu (większego powiatu) w granicach guberni odeskiej, zaś bolszewicki morderca, znany jako Krwawy Feliks lub Czerwony Kat, nadal czczony na Białorusi (urodził się w okolicy Mińska), swój zbrodniczy żywot zakończył w 1926 roku. Oczywiście nazwa Perwomajsk też była jednym z elementów bolszewickiego terroru i niszczenia przeszłości – w rzeczywistości miasto przy ujściu Syniuchy do Bohu (obecny obwód mikołajowski) do 1920 roku nosiło nazwę Olwiopol – na pamiątkę starożytnej osady greckiej. Niestety, do dzisiaj nie tylko nie zdekomunizowano nazwy miasta, ale też Perwomajskie Muzeum Krajoznawcze (po zniszczeniu podczas II wojny światowej odnowione w 1972 r.) mieści się pod adresem „ul. Dzierżyńskiego 10” (ale jest nadzieja, że Putinowska obietnica „My wam pokażemy, jak wygląda prawdziwa dekomunizacja” okaże się tu pomocna). 

Muzeum w sperwomajszczonym Olwiopolu zostało otwarte 18 grudnia 1927 r. W 1930 r. miało trzy oddziały – przyrodniczy, gospodarstwa wiejskiego i historyczno-archeologiczny z kolekcją numizmatyczną – oraz zatrudniało trzech pracowników. Paweł Charłampowicz jako kierownik zajmował się zarówno działalnością naukowo-badawczą, naukowo-techniczną i – kolejny wynalazek bolszewicki – polityczno-oświatową, jak też sprawami administracyjno-gospodarczymi. Jako naukowiec rozpoczął zakrojone na szeroką skalę badania archeologiczne, inicjował gromadzenie znalezisk numizmatycznych, wkładał wiele wysiłku w dokumentowanie i ochronę zabytków archeologicznych, historycznych, przyrodniczych, jak przedmiotów sztuki. Na początku lat 30. działał też w dwóch specjalnych państwowych ekspedycjach archeologicznych – Bożańskiej PEA (asystent; nazwa od rzeki Boh) i Rajkowieckiej PEA (główny współpracownik naukowy; nazwa od grodziska zwanego Rajkowieckim, gdyż znajduje się koło wsi Rajki w okolicy Berdyczowa). Sprawozdania ze swoich prac Charłampowicz zamieszczał w periodyku „Вісник Одеської Комісії Краєзнавства” (Секція археологічна: „Матеріали з археології та історії Первомайщини”; „Монетні знахідки на Первомайщині; „Розкопки курганів в околицях м. Первомайська”). W 1932 r. otrzymał propozycję objęcia posady kierownika gabinetu numizmatycznego Ukraińskiego Naukowo-Badawczego Instytutu Kultury Materialnej w Charkowie, zaś 31 stycznia 1933 r. Plenum Wszechukraińskiego Komitetu Archeologicznego (WUAK), działającego w strukturze Wszechukraińskiej Akademii Nauk (WUAN), uchwaliło wybór Charłampowicza na swego członka rzeczywistego. 

Niestety, dokumenty ukazujące dalszy los Pawła, jak i muzeum w Perwomajsku nie zostały dotąd odnalezione. Oceniając udokumentowany okres działalności muzealnej i archeologicznej, Anna Janenko stwierdza: „W ciągu drugiej połowy lat 20. i na początku 30. muzeum było ośrodkiem badań krajoznawczych regionu, w tym archeologicznych. Dzięki działalności naukowo-badawczej dyrektora placówki P. W. Charłampowicza zarejestrowano i częściowo zbadano zabytki archeologiczne w granicach obecnego rejonu (powiatu) perwomajskiego w obwodzie mikołajowskim, rej. hołowanowskiego, nowoarchanhelskiego i uljanowskiego w obw. kirowohradzkim oraz rej. lubasziwskiego w obw. odeskim. Główną formą terenowych prac archeologicznych były eksploracje, co wynikało z braku należytego finansowania i czasu na prowadzenie systematycznych stacjonarnych badań wykopaliskowych. Niestety, los większości materiałów archeologicznych, zdobytych w drugiej połowie lat 20. i na początku lat 30., pozostaje nieznany. Najprawdopodobniej ponad 20 tys. eksponatów muzealnych zostało zniszczonych podczas II wojny światowej”.

I tak ziarenko do ziarenka zbieramy wiadomości zarówno o życiorysach poszczególnych osób, jak i o naszej historii. Bo ta, nawet największa, składa się właśnie z takich osobistych (nie wypada przecież powiedzieć – małych) biografii. 

Jurij HAWRYLUK

«Над Бугом і Нарвою», 2022, № 3, стор. 39.

Яненко А.С. (Київ). Окружний краєзнавчий музей Першомайщини ім. Ф. Дзержинського у другій половині 1920-х – на початку 1930-х рр.: археологічний аспект діяльності. — Древнее Причерноморье. Вып. X. 2013, c. 639–645.

Аннa Яненко, Iсторiя музейної археологii УСРР(1919–1934), Київ 2016.

Товкайло М. Т. (Микола Тихонович), Слідами Бозької археологічної експедиції 1930-1932 рр., Археологія і давня історія України, 2017, 4 (25), С. 56–70.