Skarb. Metafora pudlaśkoji kazki

Koliś ja czuw takuju kazku, jak buw małyj. Może wona wziata z jakojiś knyżki? Ale ja jeji pererobyw na pudlaśki ład i motyw, a moji^e hołownyje heroji pochodiat z naszych storu^on nad Buhom i Narwoju. Tut wsi^e moji^e słowa i nyczoho czużoho ja ne pryswojiw. A buło tak, jak w kazci:

Kilka stolit´ tomu w odnomu bi^ednomu seli^e, na joho kraju, żyło mołodoje małżenstwo, dobry i poradoczny lude. Czołowi^ek zwawsia Petro, a żu^onka – Maryja. I mi^eli dwochli^etnioho synka – Bohdana. Żyli welmy bi^edno, chocz buli welmy praciowyty, czesny, poradoczny na wsi^e storony. Petro buw czołowi^ek duży, wysoki, krasiwy i mi^ew zołotyje ruki – wsio mu^oh zrobyty. Takaja buła i joho żu^onka – Maryja, welmy krasiwa, praciowyta, akuratna, wi^erna – i to welmy – swojomu czołowi^ekowy Petrowy.

W odnu subotu weczorom Petro każe swoju^oj Maryji:

– Dorohaja, ne wi^ek nam muczytysia, żywszy w odnu^oj bidi^e i nedostatkowy. Zawtra, w swjatuju nedi^elku, wybyrajusia w bi^eły swi^et szukaty li^epszoji doli. Dast´ Bu^oh, może znajdu deś dobru robotu i wernuś bohaty. Chto wi^edaje? I może ja w czużu^oj storoni^e budu probuwaty aż dwadciat´ li^et. To prysiahny, dorohaja, peredo mnoju i Bohom, szczo tych dwadciat´ li^et budesz mene czekaty i nykoho czużoho ne budesz szukaty. A jak pru^ojde dwadciat´ li^et i ja ne wernuś, to możesz szukaty nowoho czołowi^eka – znaj, szczo ja wże ne żywu. Bo za takij nemałyj czas ty budesz dali^ej krasiwa i chorosza.

Maryja prysiahnuła pered Petrom i Bohom, szczo wykonaje toj swjaszczenny prykaz i prysiahu.

W nedi^elku Petro i Maryja pomolilisia do żywoho Boha i poproszczalisia w slozach. Petro pudyszow do kołyski synka Bohdana, jakij sołodko spaw i od sercia pociłowaw joho. I ruszyw w dorohu, z sumkoju z chli^ebom na pleczach, szczo Maryja jomu narychtowała.

Jak to u kazci, Petro projszow ne odne carstwo, ale postojannoji roboty ne mu^oh najty, na chli^eb czas od czasu zaroblaw. Czas iszow jak wi^etior. I tak błudyw nasz Petro po swi^etowy, szukajuczy dolu i szczastie. I odnoho razu, pud samyj weczur, pudyszow wu^on pud lisok, a tam buw jakijś chutor. Stojała chatka, budynki – wsio zadbane, ale pud sołomjanoju stri^echoju. W okni^e hori^ew ohoniok. Może tut perenoczuju? – podumaw Petro i postukaw u dwery. Zajszow do chatki i prywitawsia. Spytaw, czy może u jich perenoczowaty. A za stołom sydi^eli dwoje starszych ludej, czołowi^ek i żu^onka, i weczerali. Zaprosyli joho do stoła, kob i wu^on poweczeraw z jimy. Wu^on si^ew i zaspokojiw swu^oj hołod, bo dawno nyczoho ne ji^ew. A to buli welmy nabożny lude, bo posla weczery szczi^ero pomolilisia z podiakoju do Boha za Joho dary.

Petra pryniali na nuczli^eh i wu^on szczasliwo perebuw tuju nu^ocz. Rano ustawszy, wu^on dumaw ity dali^ej, no hospodar chutora, jakij nazywawsia Kiryło, a żu^onka Paraskiewa, pytajećcia joho: odku^ol wu^on i czoho szukaje? Petro wsio jomu rozkazaw: odku^ol wu^on i szczo może komuś służyty wi^erno aż dwadciat´ li^et i podaw termin swojoho woroczania. A hospodar teji chatki i chutora każe jomu:

– Nyhde dali^ej ne jdy, a służy u mene tych, wże neci^ełych, dwadciat´ li^et. Ja tebe ne pokrywdżu.

I tak Petro naczaw służyty u tych dobrych ludej. Wsio robyw dokładno, jak u sebe wdoma. Dohladaw skotynu, kony, ptaszynu i zemelku – i wsio na czudo rodyło i dawało swu^oj urożaj.

I szcze zrobyw stanok, kob robyty z hliny dobru, dwa razy hrubszu i tepłu czerepyciu – dachu^owku. Bo li^etkom od jeji ne pekło, a zimoju wona dawała tepło i ptaszki mohli pud jeju chowatysia, jak pud sołomoju. Narobyw jeji mnu^oho i perekryw wsi^e budynki i chatynku.

Hospodari^e ne mohli nati^eszytysia takim dbajnym robu^otnikom. A mi^eli wony i syna – monacha, jaki czas od czasu jich nawi^eduwaw iz swojoho monastyra. I wu^on tak samo Petra polubyw jak ru^odnoho brata.

Czas lityw jak u kazci. Proszło i pjat´ li^et, posla deset´, pjatnadciat´ i wże dewjatnadciat´ z połowynoju prochodyt. Hospodar Kiryło każe jomu:

– Ty wi^erno odsłużyw u mene swoju robotu i służbu, i pora tobi^e woroczatysia w termini dodomu.

I daje Petrowy zapłatu – try zołotyje rubli^e. Petro buw welmy zdywowany, ale ne daw tomu wida i podiakowaw za tyje try rubli^e. I czuje od Kiryła:

– Tyje rubli^e błahosłowenny i wony tobi^e dadut radost´ i szczastie, a to j bu^olsz.

Petro z jimy poproszczawsia i w slozach wsi^e buli. Dali jomu na dorohu sumku z chli^ebom i do chli^eba. I Petro ruszyw w daleku dorohu dodomu. Ide odyn deń, druhi, treti… Z sumki dostaje chli^eb pudkrypytysia – i czudo: chli^eba i do chli^eba ne ubywaje z sumki i ne treba u ludej prosyty myłostyni. – Tak, ja służyw u Bożych ludej! A to czudo!

Odnoho razu Petro prochodyw koło lisoczka i baczyt: na peńkowy sydyt staryczok z borodoju, a koło joho mołodyj chłopeć – słuha. Prywytawsia szczyro z jimy – mołodyj odkazaw, ale staryczok mowczyt i dali^ejsza rozmowa wełasia ono zo słuhoju. Petra toje zdywowało i pytajećcia chłopcia:

– Staryczok może nemowa i ne może howoryty?

A słuha każe:

– Ni^e, wu^on ne nemowa, ale kob wu^on szczoś skazaw, treba jomu zapłatyty odyn rubel i tohdy wu^on szczoś skaże.

Petra toje zdywowało. Jakaś syła tiahne joho, kob daty staryczkowy odyn rubel i daje jomu zo swojeji kiszeni. I czuje od staryczka:

– Ne prochod´ ryki na poworoty jejinum, de woda temna i tycha, chocz wona tam uzka.

I to wsio. Petro daje wiszczunowy druhi rubel i czuje:

– Nad hłuchoju dolinoju zobaczysz, jak worony-kruki krutiaćcia nawkoło, koneczne tudy zahlań.

Petro daje wiszczunowy ostatni rubel i czuje:

– Ni na szczo ne ryszajsia, poka ne doliczysz do dwadciaty.

I takije try porady poczuw nasz Petro. Poproszczawsia z simy lud´my i z jakimś Bożym natchneniom i polohkoju na duszi^e wu^on puszow dali^ej w swoju krajinu, do ru^odnoho domu. A chli^eba ne ubywajećcia z sumki i wu^on ne hołodny. Boże czudo!

Po jakomuś czasi dujszow do ryki i treba jeji perejty, ale jak? I staw na berezi, de ryka same buła na poworoty – woda tut temna, tycha i uzka. Pryhanuw słowa wiszczuna: Ne perechod´! Tut nalitaje na koniowy jizdeć, a do sidła prywjazany dwi^e nemałyje sumki. I od razu u wodu, kob tut perepłysty. Petro każe jomu:

– Ne radżu tut perepływaty.

Ale wu^on ono zasmijawsia, każuczy:

– Ne takije ri^eki ja perepływaw – i bultych u ryku.

Tut weliki skurcz i jakajaś syła ochopyła jich i jizdeć zliti^ew z sidła, puszow na dno i utopywsia. Welmy buło hłyboko i ne buło jak joho ratowaty. A konyk jakoś wykarabkawsia na bereh i ne utopywsia. Petro schwatyw za uzdeczku konia z dumkoju: Teper bude loksz i chuczi^ej wertatysia w ru^odny du^om, w moju chatynu. Ale sumki prywjazany do sidła. Z cikawosti odczynyw jich, a wony napowneny zołotymy czerwonciamy. O, teper ja uże bohaty – podumaw Petro. I na konykowy ruszyw dali^ej.

Tut, po jaku^omś czasi, projiżdżajuczy koło hłuchoji doliny, baczyt worony-kruki, jakije krutiaćcia nawkoło i wu^on tudy pospiszyw. Baczyt dwoje neżywych rozbu^ojnykuw, a koło jich leżyt sumka z zołotom. W odnoho w ruci^e stysniany rewolwer, tak i w druhoho – rewolwer w ruci^e.

Wony najchuczi^ej ohrabyli bank abo kupcia, a koli tut dylilisia nahrablenym bohatstwom, ne poładylisia i odyn druhoho zastri^eliw. Petro i toje zołoto w sumci prywjazaw do sidła i dla bezpeki uziaw dla sebe odyn rewolwer. 

Uże i nedaleko ru^odny du^om, ale treba spyszatysia, bo wże pora wernutyś do simji^e, a czas chutko biżyt.

Tut bliźko swoje newelikie seło i swu^oj du^om. Same subota i weczur, jak wu^on doji^echaw do swoho pudwu^orka, poza kłuniamy. Uspi^ew wernutysia w sam czas. Baczyt – wsiudy poradok, ład i czystota. Znaczyt żu^onka Maryja ne spała, ale dali^ej wsio bi^edno. W chatci hori^ew ohoniok. Petro konia prywjazaw do płotu i tycho pudyszow pud okno. Baczyt, żu^onka Maryja dali^ej hoża i krasiwa, ale szczo takoje? Koło jeji stojit stru^ojny, krasiwy mużczyna. Ach tak, wona mene zdradyła i naszła kochancia! Petro uchopyw za rewolwer z dumkoju: Zastri^elu jich, a posla sam sebe. Ale tut pryhanuw: Ne ryszajsia ni na szczo, poka ne doliczysz do dwadciaty. I tak wony od mene ne wtekut – podumaw. I dawaj liczyty: odyn, dwa, try, sztyry, pjat´, szi^est´… A doliczywszy do dwadciaty, czuje słowa:

– Mamo, wże proszło dwadciat´ li^et, jak tata nema i ja zawtra ji^edu w swi^et joho szukaty.

Petro uchopywsia za hołowu – toż to mu^oj lubymy syn Bohdan, jakij wyrus na takoho mołodcia. Tycho zajszow do chaty i każe:

– Poznajete?

Maryja kryknuła:

– O, Petro! A my ono szczo pro tebe howoryli.

Radosty i szczastia ne buło kuncia, slozy, pociłunki, obnimanie…

Petro każe:

– Bohdane, wyjdem nadwur i prynesem toje, szczo ja zarobyw.

I prynosiat try sumki, a w jich zołoto. Maryja z Bohdanom uchwatylisia za hołowy. Petro wsio rozkazaw – wsiu swoju praciu i pryhody. I naczali wony żyty bohato i bi^ednym ludiam pomahaty. Tak powynno buty i w teperyszni nespoku^ojny czas. Bohdan ożenywsia z bi^ednoju, ale krasiwoju i wi^ernoju di^ewczynoju z bliźka i żyli szczasliwo wsi^e jak ru^odna simja.

Mikołaj PANFILUK

Dubyczy Cerkowny

«Над Бугом і Нарвою», 2026, № 1, стор. 28–29.

Fot. Ju. Hawryluka